پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١ - تولد خرده فرهنگها در مراسم سوگوارى - فیاض ابراهیم
تولد خرده فرهنگها در مراسم سوگوارى
فیاض ابراهیم
١ - انسان كامل در تاريخ، به صورتهاى بسيار متفاوت تجلى مىيابد و به اندازه تجلى انسان كامل، آثار او نيز متجلى مىشود. پس به اندازه عظمت و گستردگى شخصيت معنوى انسانهاى كامل در تاريخ، تجليات بسيار گسترده داشته است و خواهد داشت (مثل پيامبران الوالعزم).
٢ - در مذهب شيعه نيز انسان كامل، در نقش و نماد ثارالله (خداوند صاحب و مالك خون است) تجلى مىيابد كه از امام اول (ع) شروع مىشود و در روز عاشورا به اوج مىرسد و با ظهور بقيه به اتمام مىرسد; پس تجلى آن در هر زمان و مكان وجود خواهد داشت; «كل يوم عاشورا و كل ارض كربلا».
٣ - عاشورا و كربلا با يك مفهوم استعارى همراه است كه همان عطش است; يعنى عاشورا و كربلا عطش ايجاد مىكند كه هر شيعه با نوعى حرارت، به دنبال برطرف كردن آن عطش است; پس معناها و نمادهاى خاصى براى نمايش آن معانى خلق مىشوند كه اين نمادها به شدت از وضعيت، زمان و مكان متاثر از آن است.
سوگوارى امسال نيز وضعيتخاص خود را داشت كه از جهت و منظرهاى متفاوت مىتوان آن را بررسى كرد.
٤ - اولين منظر، ديدگاه فناورى آن است كه با حضور وسايل صوتى جديد، قدرت اجراى موسيقى ما، خوانندگى و مداحى متفاوت ايجاد شده بود، مثل تركيب موسيقىها و خوانندگى چند گانه. از طرف ديگر، ميكروفونهاى بىسيم، بر قدرت حركات مداحان و خوانندگان افزوده بود.
٥ - منظور موسيقىهاى سوگوارىها كه در سايه منظر فناوريك تحول مىپذيرد. تركيب موسيقى سنتى ايرانى و موسيقىهاى ديگر ملل، مانند موسيقى اسپانيايى در محرم و صفر، به وسيله فناورىهاى جديد، امكان وجود مىيابند. به همين جهتبر غناى موسيقىها افزوده مىشود و احساسات ناشى از عاشورا و كربلا به صورتهاى انتزاعىتر بيان مىشوند. به طورى كه زمان طولانى براى مهارت يافتن در بيان و نمايشهاى موسيقيائى لازم است.
٦ - رسانههاى كلان جامعه، مثل تلويزيون و ماهوارهها و حتى مطبوعات نيز بر اين تحول موسيقيايى به شدت تاثير مىگذارند و مداحىهاى مختلفى كه از تلويزيون پخش مىشوند، به هر ميزان كه از نوآورى برخوردار باشند، در شهرهايى مثل تهران كه داراى سنت عزادارى نيستند و توسط خوانندگان و مداحىهاى خود تكرار و تقليد مىشوند، پس اين موسيقىها و سبكها، از تهران به شهرهاى ديگر صادر مىشوند.
٧ - تهران چون داراى محله نيست، كوچهها، خانهها، مسجدها و حسينيهها محل عزادارى هستند; كوچهها و خانهها، به شدت بر نوع عزادارى و تنوع آن افزوده است. حال اين كوچه و خانه در كدام قسمت از شهر، براساس ثروت و مكنت واقع شده باشند، ميزان تاثيرپذيرى آن از موسيقىهاى جديد متفاوت است. به طور معمول، محلات متوسط شد و شمال آن، از تركيب موسيقايى جديد و خارجى شديدا تاثير مىپذيرند، ولى مناطق جنوب آن عكسالعمل نشان مىدهند.
٨ - چون اين عزادارى در گروههاى كوچكى (نسبتبه محله) رخ مىدهد، پس خرده فرهنگ خاص خود را باز توليد مىكنند; به عبارت ديگر، بازتوليد فرهنگى در فرآيند عزادارى رخ مىدهد و هرگروه، و قوم و نژاد و... در ايران، بازتوليد فرهنگى خود را در محرم، به شدت مورد تاكيد قرار مىدهد. پس گروههاى اجتماعى در تهران، سعى در ساختن خرده فرهنگ خاص خود از طريق مراسم سوگوارى هستند، مانند آنچه كه در محرم و صفر امسال شاهد آن بوديم.
٩ - رقابت نيز در ميان گروههاى عزادارى مشاهده مىشود (رقابت ميان نمادهاى عزادارى) ; اين مسئله در افزايش تعداد كمى و كيفى نهاد صورت مىگرفت. بازگشت نمادهاى قديمى مانند علم در عزادارى محرم، بسيار زياد صورت گرفته بود. به طورى كه كمتر دسته عزادارىاى در كوى و برزن بود كه اين نماد را (با تفاوت خاص خود از نظر مالى) نداشته باشد و آن را به معرض نمايش نگذارد.
١٠. قشر متوسط شهرى پويايى (خاص خود را در سوگوارىها به نمايش مىگذارد و اين مسئله را در پوشش و لباس و نوع برخورد با مردم ناظر و تماشا گر، به خوبى مطرح مىكند. پوشش لباسهاى عربى عزاداران مثل لباسهاى عزاداران كربلايى توسط خوانندگان و مداحان و پوشانيدن لباس على اصغر (س) به كودكان خود، و پخش موسيقى پاپ به وسيله دستگاههاى ديجيتالى، و نواختن انواع مارشهاى عزا به وسيله آلات مدرن موسيقى و نوع تماشاگران خاص محل خود كه به دنبال دسته عزادارى به عنوان مشايعتكنندگان، همه و همه انواع تجليات قشر متوسط عزادار بوده است.
١١. باز توليد اين مراسم، به وسيله دوربينهاى دستى فيلمبردارى و عكاسى ديجيتال نيز سخت مورد تاكيد بود. آرشيو خانوادگى و آرشيو هيئتهاى كوچهاى هر سال بر سال ديگر افزوده مىشود. توليد عكس و فيلم از اشخاص در كنار عزادارىها توسط دوربينهاى ديجيتال و ارسال كامپيوترى براى دوستان و اقوام داخل و خارج از كشور، از ابعاد عزادارى امسال بود.
١٢. عزادارى در ايران، به فرهنگ جهانى عوامپسند (حزسژدرا زچدسررت) يا فرهنگ جهانى شدن نزديك مىشود; چه از نظر موسيقيايى و چه از نظر شعر و ادبيات حاكم برآن كه زبان روزمره و به طور شديد در ادبيات حاكم است. پس مداحىهايى با زبان روزمره و موسيقى پاپ با محتوا و شعرهاى پيش پا افتاده توسط روزنامههاى غربگرا مورد استفاده قرار گرفت; چرا كه با سرمايهدارى غرب در استعمار و شرق سرسازگارى دارد و مشكلى براى آن ايجاد نمىكند.
١٣. در فرهنگ مردم پسند، عشق محور واقع مىشود، ولى اين عشق فردمحور است; يعنى عشق ورزيده مىشود،
ولى براى فرد و با محوريت فرد. اگر به ديگرى عشق ورزيده مىشود، يك «عشق ديگرگرا» نيست، بلكه يك عشق فردگرا است. اگر عشق به ديگرى نثار مىشود، به اين دليل است كه فرد و غريزه عشقطلبى ارضا شود، نه اينكه عشقى خالص به ديگرى نثار شود; اين عشق فردگرا به محرم و صفر نيز سرايت كرده است، يعنى عشق ورزيدن به امام حسين (ع) و خانواده و اصحاب او، براى خود شخص است تا يك نوع عشق ورزيدن خالص. او عشق من است او يار من است و... كه اين همه جا حاكم است.
١٤. پس قشر متوسط شهرى اين نوع عزادارى را يك فستيوال و مراسم ملى قلمداد مىكند كه روزبروز بايد بر تجلى و تظاهرات خيابانى اضافه شود. به همين دليل به سوى خيابانى كردن عزادارى با تمامى ويژگىهاى گفته شده در پيش، خواهد گرفت. اين نوع عشق ورزيدن با عشق ورزيدن ميان دو جنس كه فرد محور هستند، منافاتى ندارد. پس اين عزادارى محرم نيز يك نوع تظاهرات عشقى خواهد بود.